МӨҢГҮН-ТАЙГА — «ТИИЛЕЛГЕНИҢ САЛЮДУ» ФЕСТИВАЛЬДЫҢ ТИИЛЕКЧИЗИ

1 год ago Омак Донгак Комментарии к записи МӨҢГҮН-ТАЙГА — «ТИИЛЕЛГЕНИҢ САЛЮДУ» ФЕСТИВАЛЬДЫҢ ТИИЛЕКЧИЗИ отключены

Тывага барык ийи ай дургузунда үргүлчүлээн Россия чергелиг уран чүүл фестивалының регионалдыг чадазы бо хүннерде доозулган. Май 7-де Улусчу чогаадылга бажыңынга түңнел концертке тиилекчиниң адын адап, фестивальдың дараазында чадазынга киржир бөлүктү илереткен.
«Тиилелгениң салюду» уран чүүл фестивалының кожуун чергелиг чадазының тиилекчилериниң түңнел мөөрейи май 6-да Улусчу чогаадылга бажыңынга он шакта эгелей берген.

Ол хүн бодунуң концерт программазын жюри кежигүннеринге болгаш көрүкчүге он кожуун бараалгаткан. Дараазында ийиги хүнде чеди аңгы кожууннардан бот-тывынгыр артистер киржип келген.

Ук фестивальды республиканың Улусчу чогаадылга база дыштанылга төвү болгаш Тываның культура яамызы эрттирген. Фестивальдың негелдези-биле Ада-чурттуң Улуг дайыны, Тиилелге темазын киржикчи бөлүк бүрүзү үжен минута иштинде четче кылдыр, ыры, уран номчулга, сам база улустуң аас чогаалы дээш өске-даа жанрларны ажыглап киирип тургаш, көргүзер турган.

Он чеди аңгы муниципалдыг тургузуглардан келген бот-тывынгыр артистерниң күүселдезин билдилиг жюри көрүп, тергииннерни илередир. Тываның күрүне шаңналының лауреады, Тываның улустуң артизи, В. Көк-оол аттыг национал театрның башкарыкчы актрисазы Надежда Куулар, Тыва Республиканың уран чүүлүнүң хүндүлүг ажылдакчызы, национал театрның тургузукчу режиссеру Марина Идам, Тываның алдарлыг артизи Аяс Куулар, Республиканың алдарлыг артизи, «Саян» ансамблиниң балет артизи Омак Сат болгаш жюри даргазы Тываның алдарлыг артизи, Улусчу чогаадылга болгаш дыштанылга төвүнүң директору Елена Ондар олар белен эвес шилилгени чоруткан.

Бирги хүнде фестивальды Таңды кожууннуң бөлүү ажыткан. Онзагай чүүл «Ээп келбээн солдат» деп концерт программазының он чеди көргүзүглериниң үделгези шупту дириг хөгжүм-биле каастаттынган. Таңдыжыларның «Тыва эки турачылар» деп фолк-рок жанрлыг самы жюриниң сонуургадып, түңнел концертче кирген.

Чонга билдингир «В землянке» деп дайынчы ырыларының бирээзин Сүт-Хөл кожууннуң ыры ансамблиниң тускай кылдыр күүсеткенин база демдеглеп болур. Сценада он хире артист: бирээзи боо аштап олурар, дайынчы хептиг аныяк уруг оолдуң бажын шарып берип турар, аныяк дайынчы чагаа бижип олурар, өскелери – баянныг, игилдиг, дошпулуурлуг. Бөлүк дириг хөгжүм үделгези-биле ырыны баштай орус дылга ырлаан, чоорту игилдиң аялгазы үнүп, ыры тыва дылга камныы кончуг күүсеттинген.

Көрүкчүнүң сонуургалын Улуг-Хем кожууннуң көргүзүү бирги секундалардан-на хаара туда бээр. Караңгы сценаның ортузунда дүңгүр хап турар хам көстүп келир. Ындында ниити ыры күүседикчилериниң чаңгыс аай хам алганып турар үнү дыңналыр, бөрү-даа улуур, «аза кужунуң» үнү-даа дыңналыр, удаа-дараа ниити ыры киржикчилериниң холдарында от хып, өжүп каап турар. Хам күштүг дүңгүрлей бээр, бир черге мырыңай бедидир ужуга-даа бээр, бөрү кежи кеткен кижи үнүп кээп, самнап турар – бо бүгү болуушкун элдептиг, сүртенчии кончуг, эт-кеш соолаңайнып кээр байдалды оттурар. Дайын темазынга кандыг хамаарылгалыг чоор деп айтырыг тургустунуп кээр. «Оттуң арыннары» деп көргүзүгнүң уланчызы бүгү айтырыгларга харыыны берип шупту чүвени тодарадыптар. От тыва чоннуң чуртталгазынга дузалакчы, чемгерикчи, а ону кижи төрелгетениниң амы-тынынга удур ажыглааны коргунчуг, амыдыралга дүүшпес деп чүүлдү тайылбырлааны онзагай.
«Сам дузазы-биле дайын темазын бо фестивальда кончуг чараш кылдыр көргүскени меңээ солун болду. Бир дугаар мындыг фестивальда жюри кежигүнү кылдыр ажылдап тур мен. Кожууннарда хореографтар эки ажылдап турар, талантылыг чонну хаара тудуп шыдаар улус база бар-дыр деп түңнелге келдим» – деп, жюри кежигүнү Омак Сат бодалы-биле үлешти.

Бот-тывынгыр эр хиндиктиг артистерниң самнап турары сүрлүг көстүр. Дайынчы хептиг, холунда кылымал бооларлыг, эгин-кожа марштап үнүп кээрге, чоргааранчыг, «камгалакчыларывыс бо-дур» деп сагышка оожургалдыг бодал оттуп келир. Чамдыкта дең эвес-даа бол, сеткилинден чонунга чуртту дайзыннардан камгалап чораан өгбелериниң чырык адынга тураскаадып танцыны теп турары илдең. «Эң тергиин сам бөлүү» деп номинацияны бо фестивальда Чөөн-Хемчик кожууннуң самчылары алган.

Бичии уругларның Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде түрегделин база кожуун бүрүзү программазында киирген. Муса Джалильдиң «Чулочки» деп чогаалындан үш харлыг бичии совет уругнуң немец-фашистке бооладып, өлүртүрүнүң мурнунда каш минута иштинде чуртталгазының дугайында шүлүктү Эрзин кожуундан Анджела Нурзет чедимчелиг номчааш, тускай номинацияга төлептиг болган. «Дайынның уругларының дугайында теманы эки илереткени» дээш деп тускай номинацияга Бай-Тайга кожуундан режиссер Азияна Аптыының тургусканы көргүзүг база төлептиг болган.

«Тиилелгениң салюду» фестивальга суму чадаларындан эгелеп санаар болза, дөрт муң хире кижи киришкен. Республика чергелиг түңнел чадазынга чедир ийи хүн ишти Улусчу чогаадылга бажыңының сценазынче муң хире кижи үнген. Оларның эң улуг назылыы 72 харлыг, эң бичиизи 8 айлыг. Фестивальдың киржикчилериниң аразында тыва эки турачыларның салгалдары база бар. Кызыл кожууннуң уран чүүл коллективинде күш-ажылдың хоочуну, эки турачы Ховалыг Бүрүле Дүвендеевичиниң уруу 71 харлыг Белек Мая Бүрүлеевна киржип турар. Ол дайынчы өгбезиниң чуруун тудуп алгаш, «Чүрек утпас, кезээде сактып чоруур» деп литература-хөгжүмнүг композицияның сөөлүнде «Өлүм чок полк» дугайында көргүзүгге үнүп, өгбезинге мөгейиг кылган. Черле ынчаш, кожуун бүрүзүнүң программазында «Өлүм чок полк» дугайында бир-ле ыры бар боор болгаш, тыва эки турачыларның, дайынчыларның чуруктарын туткан киржикчилер база сценаже үнүп турган.

«Ук фестивалды көрүп олургаш, дыка өөрүп олурдум. Дайын эгелээш, ол дөрт чыл үргүлчүлеп, Тиилелге чедип алдынган турда, тыва чоннуң чуртталгазын бодунуу-биле илереткен, кижиниң иштики байдалын сүрээдедиптер көргүзүглер бар-дыр. Дыка нарыыдатпайн, чииги-биле концерт программазын тургузукчу, режиссерлар, балетмейстерлер салган-дыр. Кожууннарда чон-биле уран чүүл ажылдакчыларының кады сырый ажылы моон көскү», – деп, жюри кежигүнү Надежда Наксыл фестивальга үнелелди берди. Тыва аас чогаалды, сыгыт-хөөмейни көргүзүглерде ажыглап турары шын, чөптүг, өгбелеривис дайын-чаа үезинде сагыжын чиигедип, күш кирип ап чорааны шын болгаш чөптүг бадыткал ол деп, Аяс Куулар база жюриге ажылдаанын түннеп, бодунуң бодалдары-биле үлешти.

Ийи хүннүң дургузунда болган көрүлдениң түңнелинде жюри белен эвес шилилгени чоруткан. Тываның адын Россия чергелиг «Тиилелгениң салюду» деп уран чүүл фестивалының Сибирь округка болур чадазынга Мөңгүн-Тайга кожуун камгалаар эргени чаалап ап, Гран-при шаңналын алгаш, 100 муң рубль-биле шаңнаткан.

Фестивальдың 1-ги чергениң лауреадының дипломун Кызыл кожууннуң төлээлеринге тывыскан, 2-ги чергениң лауреады Барыын-Хемчик кожуун болган, 3-кү черни Улуг-Хемниң бот-тывынгыр артистеринге тывыскан. Дипломантылар аразынга бирги черни Чөөн-Хемчик кожуун чаалап алган, 2-ги чергениң дипломантызының шаңналын Тожу биле Таңды кожууннар үлешкеннер, а үшкү черни база-ла ийи кожуун алган – Эрзин болгаш Өвүр. Ниитизи-биле түңнел концертке 22 номинацияга төлептиглерни шаңнаан.

Виктория АЙМАА,
Виталий Шайфулинниң тырттырган чуруктары